Afrikada 560 milyondan çox insan elektrik enerjisindən məhrumdur.

Afrika zəngin neft və təbii qaz ehtiyatlarına, eləcə də qlobal enerji keçidi üçün vacib olan kritik minerallara malik olsa da, qitədə yüz milyonlarla insan hələ də elektrik enerjisinə çıxış əldə edə bilmir.

Qitənin enerji potensialı və elektrik enerjisinə çıxış imkanları oktyabrın 16-dək Cənubi Afrikanın Keyptaun şəhərində keçirilən Afrika Enerji Həftəsində müzakirə olunur. Tədbirdə enerji nazirləri, investorlar və neft şirkətlərinin rəhbərləri neft və qaz sektoruna investisiyaları, enerji layihələrinin maliyyələşdirilməsini və enerji yoxsulluğunun aradan qaldırılması yollarını nəzərdən keçirirlər.

Məlumata görə, Saharaaltı Afrikada 560 milyondan çox insanın elektrik enerjisinə çıxışı yoxdur. Bu, dünyada elektrik enerjisindən məhrum olan insanların təxminən 86 faizini təşkil edir.

Afrikanın neft və qaz ehtiyatları

Afrikanın sübut edilmiş xam neft ehtiyatları təxminən 125 milyard barel qiymətləndirilir. Bu, dünya üzrə ümumi ehtiyatların 7,2 faizinə bərabərdir.

Qitənin ən böyük neft ehtiyatları Liviyada və Nigeriyada cəmləşib. Liviyanın 48,4 milyard barel, Nigeriyanın isə 36,9 milyard barel sübut edilmiş neft ehtiyatı var. Əlcəzair 12,2 milyard barellə növbəti yerdə qərarlaşıb. Anqolanın ehtiyatları 7,78 milyard barel, Cənubi Sudanın 3,75 milyard barel, Misirin isə 3,3 milyard barel təşkil edir.

2024-cü ildə Nigeriya Afrikanın ən böyük neft istehsalçısı olub və qitənin hasilatının təxminən 23 faizini təmin edib. Əlcəzair və Anqola hər biri təxminən 17 faiz payla növbəti yerləri tutublar. Bu üç ölkə birlikdə Afrikanın neft hasilatının 56 faizini təmin edib.

Maraqlıdır ki, ən böyük sübut edilmiş neft ehtiyatlarına malik Liviya hasilat həcminə görə qitədə dördüncü yerdədir. Ölkədə siyasi mübahisələr və blokadalar neft hasilatına dəfələrlə mənfi təsir göstərib. Liviyada fəaliyyət göstərən xarici enerji şirkətləri arasında İtaliyanın Eni, Fransanın TotalEnergies və İspaniyanın Repsol şirkətləri də var.

Təbii qaz ehtiyatlarına gəldikdə, 2023-cü ilin sonuna Afrikada təxminən 18 trilyon kubmetr sübut edilmiş ehtiyat qeydə alınıb. Nigeriya və Əlcəzair bu ehtiyatların təxminən 58 faizinə sahibdir. Mozambikin 2,84 trilyon kubmetr, Misirin 2,21 trilyon kubmetr, Liviyanın isə 1,51 trilyon kubmetr qaz ehtiyatı var.

Əlcəzair və Nigeriya qitənin aparıcı qaz ixracatçıları sırasındadır. Mozambikdə isə dənizdə kəşf edilmiş böyük qaz ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsi hələ tam işlənməyib.

Kritik mineralların qlobal enerji keçidində rolu

Afrika elektrik avtomobillərinin akkumulyatorlarında, enerji saxlama sistemlərində və bərpa olunan enerji texnologiyalarında istifadə edilən bir sıra mühüm mineralların əsas istehsalçılarındandır.

2025-ci ildə Afrika ölkələrinin payına dünya üzrə kobalt istehsalının 71,2 faizi, manqan istehsalının isə 72,4 faizi düşüb.

Konqo Demokratik Respublikası dünya kobalt istehsalının təxminən 70 faizini təmin edir. Kobalt əsasən təkrar doldurulan batareyalarda istifadə olunur. Bununla belə, ölkədə bəzi mədənlərdə təhlükəli əmək şəraiti və sənətkar mədənçilərin üzləşdiyi risklər beynəlxalq təşkilatların diqqətini çəkir.

Manqan istehsalında Cənubi Afrika təxminən 38 faiz, Qabon isə 25 faiz paya malikdir. Qana ilə birlikdə bu üç ölkə qlobal manqan istehsalının 72,4 faizini təmin edir. Manqan əsasən polad istehsalında, eləcə də müəyyən növ akkumulyatorlarda istifadə olunur.

Zimbabve də litium istehsalına görə Afrikanın əsas ölkələrindən biridir. 2025-ci ildə ölkənin dünya litium istehsalındakı payı 9,6 faiz təşkil edib. Litium elektrik avtomobilləri və bərpa olunan enerji sistemləri üçün nəzərdə tutulan batareyaların əsas komponentlərindəndir.

Bundan başqa, Madaqaskar, Mozambik və Tanzaniya 2025-ci ildə birlikdə 222 min ton təbii qrafit istehsal ediblər. Bu, dünya istehsalının 11,9 faizinə bərabərdir. Qrafit litium-ion batareyalarının anodlarında, polad sənayesində və digər istehsal sahələrində istifadə olunur.

Bərpa olunan enerji istehsalı ölkələr üzrə fərqlənir

Afrika ölkələrinin elektrik enerjisi istehsalında bərpa olunan mənbələrin payı kəskin fərqlənir.

2024-cü ildə Efiopiya və Konqo Demokratik Respublikasında elektrik enerjisi istehsalı tamamilə bərpa olunan mənbələrə əsaslanıb. Uqanda, Namibiya və Esvatinidə isə elektrik enerjisinin 96 faizdən çoxu əsasən su elektrik stansiyalarının hesabına istehsal olunub.

Əksinə, elektrik enerjisi istehsalında əsasən neft və qazdan istifadə edən Əlcəzair, Liviya, Niger və Tunisdə bərpa olunan enerji mənbələrinin payı 5 faizdən aşağı olub.

Efiopiyada elektrik enerjisinin əsas hissəsi su elektrik stansiyalarında istehsal edilir. Bu sahədə ölkənin ən böyük layihəsi Mavi Nil çayı üzərində inşa edilən Böyük Efiopiya İntibah Bəndidir. Layihə 2022-ci ildə elektrik enerjisi istehsalına başlayıb, 2025-ci ilin sentyabrında isə rəsmi olaraq istifadəyə verilib.

Afrikada elektrik enerjisinə çıxış imkanları

2024-cü ildə altı Afrika ölkəsi — Əlcəzair, Misir, Mavriki, Mərakeş, Seyşel adaları və Tunis — əhalinin elektrik enerjisinə universal çıxış əldə etdiyi ölkələr sırasında göstərilib. Bu ölkələrdə ümumilikdə təxminən 215 milyon insan, yəni Afrika əhalisinin təxminən 14 faizi yaşayır.

Qitənin digər ölkələrində vəziyyət daha mürəkkəbdir. Cənubi Sudanda əhalinin yalnız 5,4 faizi elektrik enerjisinə çıxış əldə edib. Bu göstərici Malavidə 15,6 faiz, Konqo Demokratik Respublikasında isə 22,5 faiz olub.

Afrikanın ən çox əhalisi olan Nigeriyada elektrik enerjisinə çıxış səviyyəsi 62,5 faiz təşkil edib. Nəticədə ölkədə təxminən 85 milyon insan elektrik enerjisindən məhrum qalıb. Bu, dünyada ayrı-ayrı ölkələr üzrə qeydə alınan ən yüksək göstəricidir.

Xüsusilə kənd yerlərində elektrik enerjisinə çıxış imkanlarının məhdud olması gündəlik həyata ciddi təsir göstərir. Bir çox ailə qaranlıqdan sonra evlərini işıqlandırmaq üçün hələ də kerosin lampalarından, şamlardan və digər ənənəvi vasitələrdən istifadə edir.

Afrika böyük neft və qaz ehtiyatlarına, eləcə də qlobal enerji keçidi üçün strateji əhəmiyyət daşıyan mineral resurslara malik olsa da, bu sərvətlər əhalinin elektrik enerjisinə çıxış problemini hələ də tam həll etməyib. Qarşıda duran əsas vəzifələr enerji infrastrukturuna investisiyaların artırılması, mövcud ehtiyatlardan səmərəli istifadə və elektrik enerjisinin əhali üçün əlçatanlığının genişləndirilməsidir.