Yadplanetlilər, yoxsa süni intellekt? Kosmosun sirrini açacaq texnologiya insanlığı hansı cavabla üz-üzə qoyur?

İnsanlıq əsrlərdir kainatda tək olub-olmadığını öyrənməyə çalışır. Naməlum uçan obyektlər, sirli radio siqnalları və başqa planetlərdən gələn mümkün mesajlar bu marağı daha da artırır. Lakin süni intellektin sürətli inkişafı ilə yeni bir sual ortaya çıxıb: Bəlkə də yadplanetli sivilizasiyaların izlərini axtarmaqda ən böyük köməkçimiz elə süni intellekt olacaq? Kainatın sonsuzluğu insan təxəyyülünü hər zaman düşündürüb. Yer kürəsindən kənarda həyatın mövcudluğu, başqa planetlərdə ağıllı sivilizasiyaların yaşaması və onların bizimlə əlaqə qurmaq imkanları elmin ən maraqlı suallarından biridir. Bu gün astronomlar milyardlarla qalaktikanı, ulduz sistemlərini və Günəş sistemindən kənarda yerləşən planetləri araşdırırlar. Texnologiyanın inkişafı isə əvvəllər mümkün olmayan müşahidələri həyata keçirməyə şərait yaradır. Ancaq müasir dövrdə bu axtarışlara yeni bir iştirakçı qoşulub: süni intellekt. Süni intellekt astronomik teleskoplardan əldə edilən nəhəng məlumatları analiz edə, qeyri-adi siqnalları müəyyənləşdirə və insanın diqqətindən yayına biləcək nümunələri aşkar edə bilir. Bu isə yadplanetli həyatın axtarışında yeni mərhələnin başlanğıcı hesab olunur. İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, indiyədək Yer kürəsindən kənarda həyatın mövcudluğunu təsdiqləyən etibarlı elmi sübut aşkarlanmayıb. NASA da başqa planetlərdə həyatın və ya yadplanetli texnologiyanın mövcudluğunu təsdiqləyən sübut əldə etmədiyini bildirir. Lakin bu, kainatda başqa həyat formalarının mövcud olmadığı anlamına gəlmir. Alimlərin diqqətində olan əsas istiqamətlərdən biri Günəş sistemindən kənarda yerləşən ekzoplanetlərdir. Bu planetlərin bəziləri öz ulduzlarından elə məsafədə yerləşir ki, nəzəri olaraq səthlərində maye suyun mövcudluğu mümkün ola bilər. Maye su isə bildiyimiz həyat formalarının yaranması üçün əsas şərtlərdən biri hesab olunur. Bununla yanaşı, alimlər yalnız bioloji həyat axtarmırlar. Onlar başqa sivilizasiyaların texnoloji fəaliyyətindən qalan izləri də araşdırırlar. Bu izlər elmi ədəbiyyatda texnoimzalar (technosignatures) adlandırılır. Belə izlərə qeyri-adi radio siqnalları, lazer impulsları, planet atmosferində süni mənşəli kimyəvi maddələr və böyük texnoloji strukturlar aid edilə bilər. NASA-nın araşdırmalarında bu istiqamət ayrıca elmi tədqiqat sahəsi kimi nəzərdən keçirilir. Yadplanetlilərlə bağlı müzakirələrdə ən çox diqqət çəkən mövzulardan biri naməlum uçan obyektlərdir. Son illərdə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin pilotları tərəfindən çəkilən bəzi videolar, eləcə də müxtəlif ölkələrdə qeydə alınan qeyri-adi hava hadisələri geniş müzakirələrə səbəb olub. Bu hadisələr hazırda UAP — naməlum anomal hadisələr adlandırılır. Əvvəllər daha çox UFO termini istifadə edilirdi. Lakin burada mühüm fərq var: naməlum obyektin müəyyən edilə bilməməsi onun yadplanetli mənşəli olması demək deyil. Belə müşahidələrin bir hissəsi hava şarları, peyklər, təyyarələr, atmosfer hadisələri, optik illüziyalar və kamera sensorlarının yaratdığı görüntü təhrifləri ilə izah oluna bilər. NASA-nın 2023-cü ildə yayımladığı müstəqil araşdırma hesabatında da mövcud məlumatların UAP hadisələrinin yadplanetli mənşəli olduğunu təsdiqləmək üçün kifayət etmədiyi vurğulanıb. Deməli, naməlum hadisələrin araşdırılması vacib olsa da, onların mənşəyi barədə elmi nəticəyə gəlmək üçün etibarlı ölçmələr və müstəqil təsdiqlər tələb olunur. Ən maraqlı məqam məhz burada başlayır. Kainatdan gələn radio siqnallarını araşdırmaq astronomlar üçün kifayət qədər mürəkkəb prosesdir. Radio teleskoplar hər gün çox böyük həcmdə məlumat toplayır. Bu məlumatların içərisində təbii kosmik hadisələr, Yer üzündəki rabitə sistemləri, peyklər və digər texnoloji mənbələrdən gələn siqnallar olur. Mümkün süni siqnalı bütün bu məlumatların içərisindən seçmək isə olduqca çətindir. Süni intellekt bu prosesi əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirə bilər. Süni intellektin əsas imkanları: 1. Radio siqnallarının təhlili: Alqoritmlər milyonlarla siqnalı analiz edərək qeyri-adi tezlikləri və təkrarlanan nümunələri müəyyənləşdirə bilər. 2. Anomaliyaların aşkarlanması: Adi astronomik proseslərdən fərqlənən siqnallar avtomatik olaraq əlavə araşdırma üçün seçilə bilər. 3. Məlumatların müqayisəsi: Müxtəlif teleskoplardan əldə edilən nəticələr müqayisə olunaraq eyni hadisənin fərqli müşahidələri müəyyənləşdirilə bilər. 4. Süni və təbii siqnalların fərqləndirilməsi: Maşın öyrənməsi modelləri Yer üzündəki texnoloji müdaxilələri kosmik mənbələrdən gələn siqnallardan ayırmağa kömək edə bilər. 5. Yeni nümunələrin müəyyənləşdirilməsi: Süni intellekt əvvəlcədən nəzərdə tutulmayan siqnal xüsusiyyətlərini də aşkarlaya bilər. NASA-nın 2023-cü ildə yayımladığı texnoimzalarla bağlı araşdırmada da süni intellektin bu sahədə potensial imkanlarına diqqət çəkilir. Bu istiqamətdə aparılan araşdırmalar artıq nəzəriyyə səviyyəsində deyil. Breakthrough Listen layihəsi çərçivəsində tədqiqatçılar radio teleskoplardan əldə olunan məlumatları maşın öyrənməsi və dərin öyrənmə alqoritmləri vasitəsilə analiz ediblər. Araşdırmanın məqsədi milyonlarla radio siqnalı arasından potensial texnoloji mənşəli siqnalları müəyyənləşdirmək və Yer üzündəki radio müdaxilələrini süzgəcdən keçirmək olub. İlkin təhlildə maraq doğuran siqnallar müəyyənləşdirilsə də, sonrakı müşahidələrdə onların təkrar qeydə alınmaması həmin siqnalların yadplanetli texnologiyaya aid olduğunu təsdiqləməyə imkan verməyib. Bu nəticə mühüm bir məqamı göstərir: süni intellekt namizəd siqnalları müəyyən edə bilər, lakin onların həqiqiliyini sübut etmək üçün əlavə müşahidələr vacibdir. 2026-cı ilin iyununda SETI İnstitutu daha bir maraqlı araşdırmanın nəticələrini açıqlayıb. Tədqiqatçılar 2025-ci ilin iyulunda aşkar edilmiş və Günəş sistemindən kənardan gələn 3I/ATLAS adlı ulduzlararası obyekti radio siqnalları baxımından araşdırıblar. Allen Telescope Array vasitəsilə yeddi saatdan çox müşahidə aparılıb. İlkin mərhələdə təxminən 74 milyon darzolaqlı siqnal qeydə alınıb. Müxtəlif filtrlərdən sonra təxminən 200 namizəd siqnal əlavə təhlilə saxlanılıb. Nəticədə onların hamısının Yer üzündəki texnoloji mənbələr və ya Yer orbitindəki peyklərlə əlaqəli müdaxilələr olduğu müəyyənləşdirilib. Beləliklə, 3I/ATLAS obyektinin yaxınlığında yadplanetli texnologiyaya aid radio siqnal aşkarlanmayıb. Bu araşdırma süni intellekt və avtomatlaşdırılmış məlumat təhlilinin kosmik tədqiqatlarda nə qədər vacib olduğunu göstərən nümunələrdən biridir. Mövzunun daha maraqlı və mübahisəli tərəfi budur. İnsanlar yadplanetli həyat dedikdə adətən bioloji varlıqları, yəni insanabənzər və ya tamamilə fərqli canlıları təsəvvür edirlər. Lakin kainatın başqa bir nöqtəsində inkişaf etmiş sivilizasiya mövcud olarsa, onun texnoloji inkişaf səviyyəsi bizim təsəvvür etdiyimizdən tamamilə fərqli ola bilər. Nəzəri olaraq, milyonlarla il əvvəl inkişaf etmiş bir sivilizasiya öz texnoloji sistemlərini bioloji varlıqlardan asılı olmayacaq səviyyəyə çatdırmış ola bilər. Belə bir sivilizasiyanın ən uzunömürlü texnoloji izləri robotlar, avtomatlaşdırılmış sistemlər və süni intellekt vasitəsilə idarə olunan kosmik aparatlar ola bilər. Bu, elmi-fantastik əsərlərdə tez-tez rast gəlinən süjet olsa da, texnoloji sivilizasiyaların gələcəyi ilə bağlı elmi-fəlsəfi müzakirələrdə də nəzərdən keçirilən ehtimallardan biridir. Bununla belə, hazırda kainatda müstəqil fəaliyyət göstərən yadplanetli süni intellekt sistemlərinin mövcudluğunu təsdiqləyən heç bir elmi sübut yoxdur. Süni intellektin inkişafı yadplanetlilərin axtarışına kömək etməklə yanaşı, yanlış məlumatların yayılması riskini də artırır. Bu gün generativ süni intellekt vasitəsilə real görüntülərə çox bənzəyən videolar, fotoşəkillər və səs yazıları hazırlamaq mümkündür. Sosial şəbəkələrdə yayılan bəzi naməlum uçan obyekt videolarının həqiqiliyi məhz bu səbəbdən sual doğurur. İnsanlar bəzən süni intellektlə yaradılmış görüntüləri real hadisə kimi qəbul edə və onları sübut kimi paylaşa bilirlər. Belə şəraitdə hər hansı kosmik hadisənin araşdırılması zamanı yalnız görüntüyə əsaslanmaq kifayət etmir. Mütəxəssislər ilkin mənbənin yoxlanılmasını, görüntünün çəkildiyi yer və vaxtın müəyyənləşdirilməsini, digər müşahidələrlə müqayisəni və müstəqil təsdiqi vacib hesab edirlər. Bu suala hazırda dəqiq cavab vermək mümkün deyil. Kainatın ölçüləri, ulduzlararası məsafələr və həyatın yaranması üçün tələb olunan şərtlər axtarış prosesini olduqca mürəkkəbləşdirir. Bundan başqa, başqa sivilizasiya mövcud olsa belə, onun istifadə etdiyi rabitə texnologiyası bizim axtardığımız siqnallardan tamamilə fərqli ola bilər. Məsələn, biz radio dalğalarını izləyərkən başqa bir sivilizasiya lazer impulslarından və ya hələ insanlara məlum olmayan texnologiyalardan istifadə edə bilər. Buna görə də alimlər yalnız bir növ siqnalı deyil, mümkün texnoloji izlərin müxtəlif formalarını araşdırmağa çalışırlar. Süni intellekt bu axtarışın miqyasını genişləndirə, məlumatların emalını sürətləndirə və əvvəllər diqqətdən kənarda qalan hadisələri üzə çıxara bilər. Əslində, bu iki anlayış bir-birinə alternativ deyil. Yadplanetli həyatın mövcudluğu elmi araşdırmaların hələ cavablandıra bilmədiyi fundamental sualdır. Süni intellekt isə həmin sualın cavabını tapmaq üçün istifadə olunan ən perspektivli texnoloji vasitələrdən birinə çevrilir. Hazırda nə naməlum uçan obyektlərin yadplanetli mənşəli olduğunu, nə də kosmosdan gələn hər hansı siqnalın başqa sivilizasiyaya aid olduğunu təsdiqləyən etibarlı sübut var. Lakin bir həqiqət dəyişmir: kainat haqqında bildiklərimiz onun bütün sirlərini anlamaq üçün hələ kifayət deyil. Bəlkə də gələcəkdə insanlıq başqa bir sivilizasiyadan gələn ilk siqnalı aşkar edəcək. Və həmin siqnalı ilk dəfə tanıyan insan deyil, məhz süni intellekt olacaq.