Azərbaycanın gücü: rəqəmlər və faktlar nə deyir?

Dövlətin gücü onun iqtisadi imkanları ilə ölçülürsə, Azərbaycan böyük bir iqtisadiyyat deyil, çox güclü maliyyə yastığı və strateji mövqeyi olan orta ölçülü dövlətdir.

1. İqtisadiyyatın miqyası

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə ÜDM 129,1 milyard manat olub, bu da əvvəlki illə müqayisədə 1,4 % artımdır. Adambaşına ÜDM 12 602,2 manat təşkil edib. Bu, təxminən 75,9 milyard dollar edir.

Artımın strukturu da önəmlidir. Neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 1,6 % azalıb, qeyri-neft-qaz sektorunda isə 2,7 % artıb. İqtisadiyyatın qeyri-neft hissəsi artıq ÜDM-in əsas hissəsini təşkil edir. 2025-ci ilin birinci yarısında onun payı 69,2 % idi. 2024-cü ildə artım 4,1 % olmuşdu, yəni 2025-də templər xeyli yavaşlayıb. Mərkəzi Bank 2026-cı il üçün artım proqnozunu 2,4 %-ə qaldırıb, 2027-də 2,9 % gözləyir.

2. Əsas güc: maliyyə təhlükəsizliyi

Azərbaycanın ən sübut olunmuş üstünlüyü onun yığımlarıdır.

2026-cı ilin aprelin 1-nə Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) aktivləri 73,5 milyard dollar, Mərkəzi Bankın ehtiyatları 11,66 milyard dollar, birgə strateji ehtiyatlar isə 85,15 milyard dollar olub.

Fitch Ratings 2026-cı ildə suveren xarici valyuta aktivlərinin 93 milyard dollara çatacağını, bunun ÜDM-in 117 %-nə bərabər olduğunu proqnozlaşdırır.

Agentlik qeyd edir ki, xalis suveren xarici aktivlərin ÜDM-ə nisbəti “BBB” kateqoriyasında ən yüksək göstərici olacaq.

EBRD-nin məlumatına görə, 2025-ci ilin ortasında ehtiyatlar üç ildən çox idxalı ödəməyə kifayət edirdi, Moody’s da 2025-in iyununda reytinqi Baa3-ə qaldırıb. Fitch isə reytinqi BBB- səviyyəsində, sabit proqnozla saxlayır və xarici kreditor mövqeyini “müstəsna dərəcədə güclü” adlandırır.

Müqayisə üçün: Gürcüstanın beynəlxalq ehtiyatları 2026-cı ilin sentyabrında 8,17 milyard dollar, Ermənistanınkı 6,66 milyard dollar olub. Qeyd etmək lazımdır ki, bu müqayisə tam eyni deyil, çünki Azərbaycanın rəqəminə suveren fond da daxildir.

Bu yastıq dövlətə qiymət şoklarına davam gətirmək, manatın 1,7 məzənnəsini saxlamaq və xarici təzyiqlərə qarşı manevr imkanı verir. Maliyyə baxımından bu, region üçün nadir bir üstünlükdür.

3. Enerji: Avropa üçün strateji tədarükçü

2025-ci ildə Azərbaycan 51,5 milyard kubmetr qaz hasil edib, ixrac 25,2 milyard kubmetr olub, onun 12,8 milyard kubmetri Avropaya göndərilib. Qalan hissənin bölgüsü belədir: Türkiyəyə 9,6, Gürcüstana 2,3, Suriyaya 0,5 milyard kubmetr.

Əhəmiyyət ondadır ki, Cənub Qaz Dəhlizi Rusiya və İranı yan keçərək qazı birbaşa Avropa bazarlarına çatdırır. 2026-cı ildə SOCAR Almaniya və Avstriyaya da satışa başlayıb. Almaniyanın SEFE şirkəti ilə illik 1,5 milyard kubmetrlik 10 illik müqavilə imzalanıb. Bu isə danışıqlarda Bakının mövqeyini gücləndirir.

Lakin məhdudiyyət də var. Hasilat artımı yavaşdır (2,4 %), Cənub Qaz Dəhlizində boru kəməri tutumu əsas “dar boğaz” olaraq qalır, vəd edilən həcmlərə qədər genişləndirmə üzrə aydın öhdəliklər yoxdur. Yəni Avropanın tələbi və siyasi dəstək var, amma ixracın sürətli artımı infrastruktur və hasilatdan asılıdır.

4. Xarici ticarət və diversifikasiya: irəliləyiş var, asılılıq qalır

2025-ci ildə xarici ticarət dövriyyəsi 48,9 milyard dollar olub. Ən böyük tərəfdaş İtaliyadır (dövriyyənin 24 %-i, əsasən neft), sonra Türkiyə, Rusiya və Çin gəlir.

Büdcə sahəsində irəliləyiş nəzərə çarpır. İqtisadiyyat naziri bildirib ki, qeyri-neft-qaz gəlirlərinin büdcədə payı 2018-ci ildəki 40 %-dən 2025-də 52 %-ə qalxıb, 2026-cı il layihəsində 57 % nəzərdə tutulur. Qeyri-neft ixracı da artır: 2025-in yanvar-oktyabr aylarında 6,6 % artaraq 2,99 milyard dollara çatıb.

Amma tam mənzərə belədir: gömrük məlumatlarına görə, ümumi ixracın təxminən 25 milyard dollarında neft-qaz sektorunun payı 85,51 % olub. Qeyri-neft ixracı təxminən 3,6 milyard dollardır (14,5 %), yəni neft-qaz ixracından təxminən altı dəfə azdır. Buna görə də iqtisadiyyat qlobal enerji bazarındakı dalğalanmalara yüksək həssas olaraq qalır.

5. Tranzit və geosiyasi mövqe

Azərbaycanın üçüncü gücü coğrafiyadır. 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda Ermənistan və Azərbaycan sülh sazişini paraflayıb. 2026-cı ilin yanvarında ABŞ və Ermənistan Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən 43 kilometrlik TRIPP marşrutunun icra çərçivəsini dərc ediblər. Eyni mənbəyə görə, bu marşrut Orta Dəhlizin hissəsidir və həmin dəhlizdə yük həcmi 2022-ci ildən bəri dörd dəfə artıb.

ABŞ da Bakının rolunu açıq dəstəkləyir. Yüksək vəzifəli ABŞ rəsmisi bildirib ki, Vaşinqton Azərbaycanın Orta Dəhlizdə enerji tranziti üçün mərkəzi qovşaq rolunu gücləndirməyə kömək etməyi gözləyir. Bu isə iqtisadi gücü diplomatik çəkiyə çevirir. Qeyd edim ki, sülh sazişi hələ tam ratifikasiya olunmayıb və tərəflərin TRIPP-dən gözləntiləri fərqlidir.

Yekun: güclü cəhətlər və risklər

Güclü tərəflər

Zəif nöqtələr

ÜDM-in təxminən 117 %-ə bərabər suveren aktivlər (Fitch proqnozu)

İxracın 85 %-dən çoxu neft-qazdır

Dövlət borcunun aşağı səviyyəsi

Neft-qaz hasilatı azalır, ümumi artım zəifdir (1,4 %)

Avropa üçün alternativ qaz mənbəyi

Qaz ixracının artımı boru kəməri tutumundan asılıdır

Orta Dəhliz üzərində tranzit mövqeyi

Sülh prosesi və TRIPP hələ yekunlaşmayıb

Büdcədə qeyri-neft gəlirlərinin payının artması

ARDNF portfelinin 36 %-i qızıldır, qiymət dalğalanmalarına məruzdur

Son nöqtə barədə Fitch özü xəbərdarlıq edir: qızılın bahalaşması suveren reytinqi dəstəkləsə də, tək başına növbəti yüksəlişə səbəb olmaya bilər.

Azərbaycanın gücü ÜDM-in həcmində deyil, maliyyə dayanıqlığında, enerji və tranzit əhəmiyyətindədir. Bu güc real və rəqəmlərlə təsdiqlənir, amma uzunmüddətli perspektiv qeyri-neft iqtisadiyyatının neft-qaz gəlirlərinin yerini nə qədər sürətlə tuta biləcəyindən asılıdır.