Böhrandan sabitliyə: Azərbaycanın siyasi-iqtisadi inkişafı (1990–1993 və 1993–2026)

Müstəqilliyin ilk illəri Azərbaycan üçün müharibə, ərazi itkisi, hiperinflyasiya və siyasi çalxalanma dövrü oldu. 1993-cü ildən sonra isə ölkə sabitləşdi, neft hesabına sürətli inkişaf yaşadı və 2020–2023-cü illərdə ərazi bütövlüyünü bərpa etdi. Bu məqalədə iki dövrü sahələr üzrə rəsmi və beynəlxalq mənbələrin rəqəmləri ilə müqayisə edirik.

1. Makroiqtisadi mənzərə: çöküşdən böyüməyə

1990–1993-cü illərdə Azərbaycan iqtisadiyyatı keçmiş SSRİ məkanında ən ağır tənəzzüllərdən birini yaşadı. Sovet təsərrüfat əlaqələrinin qırılması, Qarabağ müharibəsi, nəqliyyat blokadası və idarəçilikdəki qeyri-sabitlik istehsalı kəskin aşağı saldı. ÜDM 1990-cı ildə təxminən 8,86 milyard dollar idisə, 1993-cü ildə 3,97 milyard dollara düşdü. Real artım 1991-ci ildə –0,7%, 1992-ci ildə –22,6%, 1993-cü ildə isə –23,1% oldu.

Büdcə kəsirinin Mərkəzi Bankın pul emissiyası ilə örtülməsi hiperinflyasiyaya səbəb oldu: qiymətlər 1993-cü ildə 1128%, 1994-cü ildə isə 1662% artdı. BVF-nin məlumatına görə, 1993-cü ildə real ÜDM 1990-cı il səviyyəsinin 59,1%-nə, sənaye istehsalı 50,9%-nə, kənd təsərrüfatı istehsalı isə 64,7%-nə enmişdi.

Dönüş nöqtəsi 1994-cü ilin sentyabrında imzalanan "Əsrin müqaviləsi" oldu. Ardınca Dövlət Neft Fondunun yaradılması (1999), Bakı–Tbilisi–Ceyhan kəmərinin istifadəyə verilməsi (2006) və neft gəlirlərinin artımı 2000-ci illərin ortalarında iqtisadiyyatın rekord sürətlə böyüməsini təmin etdi. 2015-ci ildə neft qiymətlərinin düşməsi manatın iki dəfə devalvasiyasına gətirib çıxardı; 2017-ci ildən məzənnə 1 dollar = 1,70 manat səviyyəsində sabit saxlanılır.

Göstərici

1990–1993

1993–2026 (son göstəricilər)

ÜDM

8,86 mlrd $ (1990) → 3,97 mlrd $ (1993)

129,1 mlrd manat (2025), təxminən 76 mlrd $

Real artım

1991: –0,7% · 1992: –22,6% · 1993: –23,1%

2020: –4,3% · 2021: 5,6% · 2022: 4,6% · 2023: 1,1% · 2024: 4,1% · 2025: 1,4%

İnflyasiya

1993: 1128% · 1994: 1662%

2025: orta illik 5,6%

Adambaşına ÜDM

Kəskin azalma

12 602 manat (2025)

Sənaye

1993-də 1990-cı ilin 50,9%-i

2025: qeyri-neft-qaz sənayesi +5,5%, neft-qaz sənayesi –2,0%

Kənd təsərrüfatı

1993-də 1990-cı ilin 64,7%-i

Artım zəifdir, ÜDM-də payı kiçikdir

Mənbə: MPRA (Hüseynov), BVF, İqtisadiyyat Nazirliyi, Azərbaycan Banklar Assosiasiyası.

Son illərdə isə artım tempi xeyli yavaşlayıb. 2026-cı ilin birinci rübündə iqtisadiyyat real ifadədə 0,3% kiçilib, ilin ilk yarısında 0,8% böyüyüb. Yanvar–avqust aylarında ÜDM 87,7 milyard manat olub ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 1,2% çoxdur. Qeyri-neft-qaz sektoru 2,1% artsa da, neft-qaz sektoru 0,8% azalıb.

2. Neft-qaz sektoru: əsas mühərrik və əsas risk

1990-cı illərin əvvəlində quru yataqları köhnəlmiş, dəniz yataqlarının işlənməsi üçün isə nə kapital, nə də texnologiya var idi. 1994-cü ildən sonra xarici investisiyalar sayəsində Azəri–Çıraq–Günəşli və Şahdəniz yataqları ölkənin əsas gəlir mənbəyinə çevrildi.

Neft hasilatı 2010-cu ildə tarixi zirvəsinə çatıb və o vaxtdan bəri azalır. Hasilatın pay bölgüsü sazişləri ilə işləyən xarici şirkətlərin hasilatı 43,3 milyon tondan 21,5 milyon tona düşüb. 2025-ci ildə ölkədə kondensatla birlikdə 27,7 milyon ton neft hasil edilib ki, bu da 2024-cü illə müqayisədə 4,81% azdır.

• Dövlət Neft Fondu: 2025-ci ilin sonuna aktivlər 22,5% artaraq 73,5 milyard dollara çatıb. Fond həmin il dövlət büdcəsinə 14,5 milyard manat transfert edib.

• İxracdan asılılıq: 2024-cü ildə ixracın təxminən 87%-ni enerji məhsulları təşkil edib.

• Qeyri-neft ixracı: 2024-cü ilin 11 ayında cəmi 3,1 milyard dollar olub.

3. Dövlət büdcəsi və maliyyə sabitliyi

1994-cü ildə büdcə kəsiri ÜDM-in 13,2%-nə çatırdı və maliyyələşmə əsasən pul çapı hesabına aparılırdı. Bu gün isə vəziyyət tamamilə fərqlidir: 2025-ci il dövlət büdcəsi 580 milyon manat profisitlə icra olunub.

Göstərici

1993–1994

2025–2026

Büdcə balansı

Kəsir ÜDM-in 13,2%-i (1994)

Profisit 580 mln manat (2025)

Büdcə həcmi

Çox kiçik, pul emissiyası ilə maliyyələşirdi

2026: gəlirlər 38,6 mlrd, xərclər 41,7 mlrd manat

Borc və ehtiyatlar

Dövlət borcu kəskin artırdı

Dövlət və zəmanətli borc ÜDM-in 28%-i; Mərkəzi Bank və Neft Fondunun xarici aktivləri ÜDM-in 112%-i

Mənbə: BVF, Milli Məclis, AYİB.

4. Sosial sahə və əhali

Göstərici

1990–1993

2025–2026

Qaçqın və məcburi köçkünlər

230 min qaçqın + 778 min məcburi köçkün (1993)

Azad edilmiş ərazilərə köçürmə davam edir

Minimum əməkhaqqı

Minimum istehlak büdcəsinin 10,8%-i (1993)

400 manat (2025-dən)

Orta aylıq əməkhaqqı

Yaşayış üçün kifayət etmirdi

1 089 manat (2025, yanvar–noyabr)

Yoxsulluq səviyyəsi

Kütləvi yoxsulluq

5,2% (2025), təxminən 534 min nəfər

Əhali

~7,4 milyon

10,25 milyon (avqust 2025)

1990-cı illərin əvvəlində sosial vəziyyət fəlakətli idi. 1993-cü ilin sonunda ölkədə 230 min qaçqın və 778 min məcburi köçkün qeydə alınmışdı. Minimum əməkhaqqı 1991-ci ildə minimum istehlak büdcəsinin 41,8%-ni təşkil edirdisə, 1993-cü ildə bu göstərici 10,8%-ə düşmüşdü. Həmin ilin sonunda həftəlik minimum əməkhaqqı ilə bir çörək belə almaq mümkün deyildi.

Bununla belə, orta əməkhaqqı göstəricisi real mənzərəni tam əks etdirmir. Müstəqil hesablamalara görə, 2023-cü ilin noyabrında median əməkhaqqı təxminən 571 manat olub, işçilərin 67,3%-i isə orta əməkhaqqından az maaş alıb.

5. Siyasi sistem: rəqabətli xaosdan mərkəzləşmiş sabitliyə

1990–1993: qeyri-sabitlik illəri

Bu dövr 20 Yanvar faciəsi ilə başladı. 1991-ci il 18 oktyabrda dövlət müstəqilliyi bərpa edildi. Üç il ərzində hakimiyyət bir neçə dəfə dəyişdi: Ayaz Mütəllibovun istefası, müvəqqəti rəhbərlər, 1992-ci ildə seçilmiş Əbülfəz Elçibəy, 1993-cü ilin iyununda Gəncə qiyamı və Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı. Siyasi rəqabət və müxalif mətbuat mövcud idi, lakin dövlət institutları zəif idi, ordu isə vahid komandanlığa malik deyildi.

1993–2026: sabitlik və hakimiyyətin mərkəzləşməsi

1993-cü ildən sonra siyasi sabitlik bərqərar oldu. 2003-cü ildən İlham Əliyev prezidentdir. 2009-cu il referendumu ilə prezidentlik müddətinə məhdudiyyət aradan qaldırıldı, 2016-cı ildə müddət 7 ilə uzadıldı, 2017-ci ildə birinci vitse-prezident vəzifəsi təsis olundu.

• Hökumətin mövqeyi: sabitlik, təhlükəsizlik, ərazi bütövlüyünün bərpası və iqtisadi inkişaf əsas nailiyyətlər kimi göstərilir.

• Beynəlxalq qiymətləndirmələr: Freedom House Azərbaycanı 2002-ci ildən "azad olmayan" ölkə kimi təsnif edir; ölkənin balı iki onillikdə 33-dən 6-ya düşüb.

• İqtisadi azadlıq: Heritage Fondunun 2025-ci il indeksində Azərbaycan 62,5 balla dünyada 75-ci yerdə qərarlaşıb və "orta dərəcədə azad" kateqoriyasına daxildir.

6. Ərazi bütövlüyü və təhlükəsizlik

1992–1993-cü illərdə Şuşa, Kəlbəcər, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilan işğal olundu. Ölkə ərazisinin təxminən 20%-i nəzarətdən çıxdı, bir milyondan çox insan qaçqın və məcburi köçkünə çevrildi.

Sonrakı mərhələlər:

• 1994: Bişkek atəşkəsi.

• 2020: 44 günlük müharibə və 10 noyabr bəyanatı.

• Sentyabr 2023: antiterror tədbirləri və suverenliyin tam bərpası.

• 8 avqust 2025: Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirləri sülh sazişinin mətnini parafladılar.

Saziş hələ imzalanmayıb. Bakı imzadan əvvəl Ermənistan konstitusiyasının dəyişdirilməsini tələb edir. Baş nazir Paşinyan 2026-cı ilin oktyabrında sülhün imzalanmasını hökumətinin ən vacib vəzifələrindən biri adlandırıb.

Yekun müqayisə

Sahə

1990–1993

1993–2026

İqtisadiyyat

Çöküş: ÜDM 1990-cı ilin ~59%-nə düşdü

Çoxqat böyümə; 2015-dən sonra zəif artım

Qiymətlər

Hiperinflyasiya

İdarə olunan inflyasiya, sabit məzənnə

Dövlət maliyyəsi

Böyük kəsir, pul emissiyası

Profisit və ya kiçik kəsir, böyük ehtiyatlar

Ərazi

Təxminən 20%-i işğal altında

Tam bərpa olunub

Siyasi sistem

Rəqabətli, lakin xaotik

Sabit, güclü mərkəzləşmə

Əsas risk

Dövlətin dağılması

Neft-qazdan asılılıq və hasilatın azalması

Əsas nəticə: Hər iki dövrdə dəyişməyən struktur problem iqtisadiyyatın bir-iki sahədən asılılığıdır. 1993-cü ildən sonra bu asılılıq neft gəlirləri sayəsində üstünlüyə çevrildi. Hasilat azaldıqca isə yenidən risk mənbəyinə çevrilir: 2026-cı ilin birinci rübündə neft-qaz sektoru 1,2% azalıb, qeyri-neft sektoru isə cəmi 0,2% artıb. Gələcək inkişafın açarı qeyri-neft sahələrinin ÜDM-dəki payının real artımıdır.