Əsrlər boyu dəyişən iqtisadiyyat: Azərbaycanın keçmişi, bu günü və gələcəyi

Azərbaycan iqtisadiyyatının yaranmasını konkret bir illə əlaqələndirmək mümkün deyil. İqtisadi fəaliyyətlər insanlar indiki Azərbaycan ərazisində məskunlaşmağa başladığı qədim dövrlərdən etibarən formalaşıb. İlkin mərhələdə ovçuluq, yığıcılıq və əkinçilik əsas fəaliyyət sahələri olub. Sonralar heyvandarlıq, sənətkarlıq, ticarət və neft sənayesi inkişaf edib.

Azərbaycan iqtisadiyyatının tarixini bir neçə əsas dövrə bölmək olar: qədim dövr, orta əsrlər, XIX əsr, sovet dövrü və 1991-ci ildən başlayan müstəqillik dövrü.

1. Qədim dövr — iqtisadiyyatın ilkin formalaşması

Eramızdan əvvəl VII–VI minilliklərdə və daha qədim dövrlərdə indiki Azərbaycan ərazisində yaşayan insanlar müxtəlif iqtisadi fəaliyyətlərlə məşğul olublar. Arxeoloji tapıntılar bölgənin müxtəlif ərazilərində əkinçilik, heyvandarlıq və sənətkarlığın inkişaf etdiyini göstərir.

Bu dövrdə əsas iqtisadi fəaliyyət sahələri aşağıdakılar idi:

· Əkinçilik və taxıl istehsalı;

· Heyvandarlıq;

· Ovçuluq və balıqçılıq;

· Daş, gil və metal əşyaların hazırlanması;

· Yerli icmalar arasında əmtəə mübadiləsi.

Zaman keçdikcə istehsal imkanları genişlənib, yaşayış məskənləri böyüyüb və ticarət əlaqələri inkişaf edib.

2. Antik dövr və orta əsrlər — ticarət və sənətkarlığın inkişafı

Eramızdan əvvəl IV əsrdən eramızın ilk əsrlərinə qədər indiki Azərbaycan ərazisində Qafqaz Albaniyası kimi siyasi qurumlar mövcud olub və iqtisadi həyatın təşkilində mühüm rol oynayıb.

Bu dövrdə əkinçiliklə yanaşı, sənətkarlıq və ticarət də inkişaf edib. Orta əsrlərdə Azərbaycan Şərqlə Qərbi birləşdirən ticarət yolları üzərində yerləşdiyinə görə iqtisadi baxımdan mühüm əhəmiyyət qazanıb.

Əsas iqtisadi fəaliyyət sahələri bunlar idi:

· İpək istehsalı və toxuculuq;

· Xalçaçılıq;

· Dulusçuluq və metalişləmə;

· Əkinçilik və bağçılıq;

· Daxili və beynəlxalq ticarət.

Şamaxı, Təbriz, Gəncə, Bərdə və digər şəhərlər müxtəlif tarixi dövrlərdə ticarət və sənətkarlıq mərkəzləri kimi tanınıb. İpək, xalça, kənd təsərrüfatı məhsulları və sənətkarlıq məmulatları ticarətdə mühüm yer tutub.

3. XIX əsr və XX əsrin əvvəlləri: neft sənayesinin yüksəlişi

Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafında ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri XIX əsrdə neft sənayesinin sürətlə genişlənməsi olub.

1846-cı ildə Bakının Bibiheybət neft yatağında sənaye üsulu ilə neft hasil edilib. Sonrakı onilliklərdə neft quyularının sayı artıb, neft emalı müəssisələri yaradılıb və ölkəyə xarici investisiyalar cəlb olunub.

İnkişafın əsas mərhələləri aşağıdakılardır:

· 1859-cu il: Bakıda neft emalı zavodu yaradılıb.

· 1870-ci illər: Neft sənayesində sahibkarlıq fəaliyyəti və xarici investisiyalar genişlənib.

· 1878-ci il: Balaxanı neft yataqlarını Bakıdakı neft emalı müəssisələri ilə birləşdirən neft kəməri tikilib.

· 1883-cü il: Neftin daşınmasını asanlaşdıran Bakı–Batumi dəmir yolu istifadəyə verilib.

· 1901-ci il: Azərbaycanda neft hasilatı təxminən 11 milyon tona çatıb və dünya neft hasilatının yarıdan çoxunu təşkil edib.

Bu dövrdə Bakı böyük sənaye mərkəzinə çevrilib. Neft sənayesi ilə yanaşı, bank işi, nəqliyyat, ticarət, tikinti və emal sənayesi də inkişaf edib. Hacı Zeynalabdin Tağıyev və Murtuza Muxtarov kimi yerli sahibkarlar iqtisadi həyatın formalaşmasında mühüm rol oynayıblar.

Bununla belə, iqtisadi inkişafın faydaları bərabər bölüşdürülmürdü. Sərvətin böyük hissəsi müəyyən sahibkarların və şirkətlərin əlində cəmləşirdi, bəzi işçilər isə ağır əmək şəraitində çalışırdılar.

4. 1918–1920-ci illər: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 28 may 1918-ci ildə yaradılıb. Yeni müstəqil dövlətin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri müharibələr və siyasi dəyişikliklər nəticəsində zəifləmiş iqtisadiyyatı bərpa etmək idi.

Bu dövrdə:

· Dövlət maliyyəsi və büdcə idarəçiliyi təşkil olunurdu.

· Neft hasilatının və ixracının bərpasına diqqət yetirilirdi.

· Dəmir yollarının fəaliyyətinin və ticarət əlaqələrinin yaxşılaşdırılması istiqamətində addımlar atılırdı.

· Milli iqtisadi idarəetmə sistemi formalaşdırılırdı.

Lakin siyasi qeyri-sabitlik, nəqliyyat çətinlikləri və ixrac problemləri iqtisadi inkişafı məhdudlaşdırırdı. 1920-ci ilin aprelində Azərbaycanda sovet hakimiyyəti quruldu və ölkənin iqtisadi sistemi tədricən sovet modelinə uyğunlaşdırıldı.

5. 1920–1991-ci illər: sovet iqtisadiyyatı

Sovet dövründə Azərbaycan iqtisadiyyatı mərkəzləşdirilmiş planlı iqtisadiyyat prinsiplərinə əsasən idarə olunurdu. Əsas istehsal prioritetləri və resursların bölüşdürülməsi, əsasən, ittifaq səviyyəsində müəyyən edilirdi.

Bu dövrdə iqtisadiyyatın bir neçə əsas sahəsi inkişaf edib.

Neft və qaz sənayesi: Bakı və Abşeron yarımadasının neft yataqları Sovet İttifaqının enerji təminatında mühüm rol oynayıb. Dənizdə neft hasilatı texnologiyalarının inkişafı da əhəmiyyətli olub.

Sənaye: Kimya sənayesi, neft emalı, maşınqayırma, metallurgiya və elektrik enerjisi istehsalı genişlənib.

Kənd təsərrüfatı: Pambıqçılıq, üzümçülük, tərəvəzçilik, taxılçılıq və heyvandarlıq inkişaf edib.

İnfrastruktur: Yollar, dəmir yolları, elektrik stansiyaları, yaşayış binaları və sosial obyektlər tikilib.

Eyni zamanda, planlı iqtisadiyyat şəraitində müəssisələrin müstəqilliyi məhdud idi. Bir sıra sənaye sahələri Sovet İttifaqı miqyasında mövcud olan tələbatdan asılı olduğuna görə ittifaqın dağılması ciddi iqtisadi problemlərə səbəb oldu.

6. 1991–1995-ci illər: müstəqilliyin ilk illərində iqtisadi böhran

18 oktyabr 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı qəbul edilib. Müstəqilliyin ilk illəri iqtisadi baxımdan çətin keçib.

Əsas problemlər bunlar idi:

· Sovet İttifaqının dağılması nəticəsində mövcud istehsal və ticarət əlaqələrinin pozulması;

· Ermənistanla münaqişənin yaratdığı humanitar və iqtisadi çətinliklər;

· Sənaye istehsalının azalması və müəssisələrin fəaliyyətində fasilələrin yaranması;

· Yüksək inflyasiya və milli valyutanın dəyərdən düşməsi;

· İşsizlik və əhalinin həyat səviyyəsinin aşağı düşməsi.

Dünya Bankının məlumatına görə, 1989–1995-ci illər arasında Azərbaycanın real ümumi daxili məhsulu (ÜDM) təxminən 63% azalıb.

Bu dövr ölkənin bazar iqtisadiyyatına keçid tarixinin ən çətin mərhələlərindən biri hesab olunur.

7. 1994–2000-ci illər: neft strategiyası və iqtisadi sabitləşmə

20 sentyabr 1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi” imzalanıb. Azərbaycan Xəzər dənizindəki neft yataqlarının işlənməsi məqsədilə beynəlxalq enerji şirkətləri ilə əməkdaşlığını genişləndirib.

Bu müqavilə ölkənin iqtisadi tarixində mühüm mərhələ olub. O, neft sektoruna xarici investisiyaların cəlb edilməsi, hasilatın artırılması və ixrac infrastrukturunun inkişafı üçün zəmin yaradıb.

Həmin illərdə:

· Bazar iqtisadiyyatına keçid tədbirləri davam etdirilib.

· Özəl sahibkarlığın və bank sisteminin inkişafı üçün şərait yaxşılaşdırılıb.

· Xarici investisiyaların cəlb edilməsi imkanları genişlənib.

· 1999-cu ildə neft gəlirlərinin gələcək nəsillərin rifahı naminə idarə olunması məqsədilə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun yaradılması haqqında qərar qəbul edilib.

Neft sektoru iqtisadi artımın əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilməyə başlayıb. Bununla belə, qeyri-neft sektorunun inkişafı və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi mühüm prioritet olaraq qalıb.

8. 2000–2014-cü illər: neft gəlirləri və sürətli iqtisadi artım

2000-ci illərdə Azərbaycanın iqtisadi inkişafı sürətlənib. Neft hasilatının artması, beynəlxalq boru kəmərlərinin istifadəyə verilməsi və dünya enerji qiymətlərinin yüksəlməsi ölkəyə əhəmiyyətli gəlirlər gətirib.

Əsas inkişaf istiqamətləri bunlar olub:

· 2006-cı il: Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri tam istismara verilib.

· 2007-ci il: Bakı–Tbilisi–Ərzurum qaz kəməri vasitəsilə qaz ixracı genişlənib.

· Dövlət gəlirləri və investisiya imkanları artıb.

· Yollar, körpülər, məktəblər, xəstəxanalar və digər infrastruktur obyektləri tikilib.

· Bank, tikinti, ticarət və xidmət sektorları genişlənib.

2006-cı ildə Azərbaycanın real ÜDM artımı 31%-ə çatıb. Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatına görə, bu sürətli artım əsasən neft hasilatının və nəqlinin artması ilə əlaqədar olub.

Lakin neft gəlirlərindən asılılıq iqtisadiyyatın əsas zəif cəhətlərindən biri olaraq qalıb. Neft qiymətlərindəki dəyişikliklər dövlət gəlirlərinə və iqtisadi artıma birbaşa təsir göstərib.

9. 2014–2020-ci illər: iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi

Bu dövrdə Azərbaycan iqtisadiyyatı neft qiymətlərindəki dəyişikliklər və xarici iqtisadi çətinliklərlə üzləşib. 2014–2015-ci illərdə dünya bazarında neft qiymətlərinin aşağı düşməsi milli valyutaya təzyiq göstərib və 2015-ci ildə manat iki dəfə devalvasiyaya uğrayıb.

Nəticədə iqtisadi siyasətdə qeyri-neft sektorunun inkişafına daha çox diqqət yetirilməyə başlanıb.

Əsas diqqət aşağıdakı sahələrə yönəldilib:

· Kənd təsərrüfatı və ərzaq istehsalı;

· Turizm və mehmanxana xidmətləri;

· Nəqliyyat və logistika;

· Sənaye parkları və istehsal müəssisələri;

· Kiçik və orta sahibkarlıq;

· Neft sektorundan kənar ixracın genişləndirilməsi.

2020-ci ildə COVID-19 pandemiyası iqtisadi fəallığa, turizmə və xidmət sektoruna mənfi təsir göstərib. Həmin il Ermənistanla baş verən müharibə də ölkə üçün əlavə iqtisadi və sosial çətinliklər yaradıb.

10. 2021–2025-ci illər: bərpa, yenidənqurma və yeni iqtisadi prioritetlər

Pandemiyadan sonra iqtisadi fəallıq bərpa olunub. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında yenidənqurma işləri, infrastruktur layihələri və əhalinin məskunlaşdırılması ölkənin iqtisadi gündəliyinin mühüm istiqamətlərinə çevrilib.

Eyni zamanda, Azərbaycan aşağıdakı sahələrin inkişafına daha çox diqqət yetirməyə başlayıb:

· Bərpa olunan enerji və yaşıl enerji layihələri;

· Rəqəmsallaşma və informasiya texnologiyaları;

· Nəqliyyat və beynəlxalq tranzit;

· Turizm və kənd təsərrüfatı;

· Qeyri-neft sənayesi.

Qeyri-neft və qaz sektorunda artım qeydə alınsa da, neft və qaz ixracı ölkənin xarici ticarətində mühüm rol oynamağa davam edib.

11. 2026-cı il: Azərbaycan iqtisadiyyatının vəziyyəti

2026-cı ilin yekun nəticələri hələ mövcud deyil. Buna görə də iqtisadiyyatın hazırkı vəziyyətini Dövlət Statistika Komitəsinin yanvar–avqust ayları üzrə göstəriciləri əsasında qiymətləndirmək mümkündür.

2026-cı ilin yanvar–avqust ayları

Göstərici

Nəticə

Ümumi daxili məhsul (ÜDM)

İllik müqayisədə real 1,2% artım

Qeyri-neft və qaz sektoru

İllik müqayisədə real 2,1% artım

İnformasiya və rabitə

Real 10,7% artım

Nəqliyyat və anbar təsərrüfatı

Real 8,7% artım

Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi, 11 sentyabr 2026-cı il.

Eyni dövrdə neft və qaz sektorunda əlavə dəyər əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 0,8% azalıb. Sənaye məhsulunun ümumi həcmi 44,6 milyard manat təşkil edib. Qeyri-neft və qaz sənayesində real artım 5,4%-ə çatıb.

Bu göstəricilər informasiya texnologiyaları, nəqliyyat və qeyri-neft istehsalının 2026-cı ildə artım qeydə alınan sahələr arasında olduğunu göstərir. Bununla yanaşı, artım templəri və iqtisadi nəticələr müxtəlif sektorlar üzrə fərqlənir.

Azərbaycanın iqtisadi inkişafına ümumi baxış

Dövr

İqtisadiyyatın əsas xüsusiyyətləri

Qədim dövr

Əkinçilik, heyvandarlıq və ilkin mübadilə formaları

Antik dövr və orta əsrlər

Sənətkarlıq, ipək istehsalı və ticarət

XIX əsr – 1918-ci il

Neft sənayesinin yüksəlişi və sənayeləşmə

1918–1920-ci illər

Milli iqtisadi idarəetmə sisteminin formalaşması

1920–1991-ci illər

Planlı iqtisadiyyat, sənayenin və kənd təsərrüfatının inkişafı

1991–1995-ci illər

İqtisadi böhran və bazar iqtisadiyyatına keçid

1994–2000-ci illər

Neft strategiyası və xarici investisiyalar

2000–2014-cü illər

Neft gəlirləri hesabına sürətli iqtisadi artım

2014–2020-ci illər

Neft qiymətlərindəki dəyişikliklərin təsiri və şaxələndirmə səyləri

2021–2025-ci illər

İqtisadi bərpa, yenidənqurma və qeyri-neft sektorunun inkişafı

2026-cı il

Qeyri-neft sənayesinin genişlənməsi və iqtisadi artımın davam etməsi

Azərbaycan iqtisadiyyatı qədim dövrlərdən başlayaraq uzun tarixi inkişaf yolu keçib. İlkin mərhələdə əkinçilik və sənətkarlıq aparıcı rol oynayıb. XIX əsrdə neft sənayesinin inkişafı isə ölkənin beynəlxalq iqtisadi sistemdə mühüm mövqe qazanmasına səbəb olub.

Sovet dövründə sənaye və infrastruktur genişlənsə də, Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra bazar iqtisadiyyatına keçid zamanı ciddi çətinliklərlə üzləşib. 1994-cü ildən etibarən ölkənin neft strategiyası xarici investisiyaların cəlb edilməsinin və iqtisadi artımın əsas mənbələrindən birinə çevrilib.

2026-cı ildə Azərbaycanın qarşısında duran əsas iqtisadi vəzifələr neft və qaz gəlirlərindən səmərəli istifadə etmək, qeyri-neft sektorunu gücləndirmək, əmək məhsuldarlığını artırmaq, yeni iş yerləri yaratmaq və uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlılığı təmin etməkdir.

Başqa sözlə, ölkənin iqtisadi inkişafının növbəti mərhələsi təkcə təbii sərvətlərin ixracından deyil, həm də rəqabətqabiliyyətli istehsal və xidmət sahələrinin genişləndirilməsindən asılı olacaq.