Neft məhsullarının bahalaşması gündəlik həyatımıza necə təsir edir?

Neft məhsulları yalnız avtomobil yanacağı deyil. Benzin, dizel, aviasiya yanacağı, mazut, qaz və neft-kimya xammalı nəqliyyatda, kənd təsərrüfatında, sənayedə, enerji istehsalında, hətta plastik və qablaşdırma materiallarında istifadə olunur. Buna görə yanacaq bahalaşanda təsir zəncir kimi bütün iqtisadiyyata yayılır.

Sürücülər hər doldurmada daha çox ödəyir. Taksi və çatdırılma xidmətləri artan xərci müştəriyə ötürür. İctimai nəqliyyatda ya gediş haqqı qalxır, ya da dövlətin subsidiya yükü artır. Aviabiletlər də bahalaşır, çünki yanacaq aviaşirkətlərin xərclərinin böyük hissəsini təşkil edir.

Kənd təsərrüfatı texnikası dizellə işləyir, gübrələr və qablaşdırma materialları isə neft-kimya məhsuludur. Daşıma və saxlama xərcləri artdıqca çörəkdən geyimə qədər çoxlu məhsulun qiyməti yüksəlir. Bu proses bəzən aylarla gecikir və neft ucuzlaşsa da qiymətlər çox vaxt eyni sürətlə geri düşmür.

Enerji bahalaşması ümumi qiymət səviyyəsini qaldırır, əmək haqqı və pensiyaların real dəyəri azalır. Büdcəsində yanacaq, nəqliyyat və qida xərclərinin payı yüksək olan aşağı gəlirli ailələr daha çox zərər görür. Mərkəzi banklar inflyasiyaya qarşı faizləri qaldıra bilər, bu isə kreditləri bahalaşdırır.

Nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, tikinti, turizm və istehsal sahələrində xərc artır. Kiçik bizneslər bunu tam müştəriyə ötürə bilməyəndə mənfəət azalır, bəzən iş yerləri ixtisar olunur.

Azərbaycan kimi neft ixrac edən ölkələrdə yüksək qiymət adətən büdcə və valyuta gəlirlərini artırır. Lakin vətəndaş bundan tam kənarda qalmır. Daxili yanacaq qiyməti vergilərdən, subsidiyalardan və dövlət tənzimləməsindən asılıdır, idxal olunan mallar isə dünya miqyasında artan xərcləri əks etdirir. Neft gəlirlərindən asılılıq qiymətlər düşəndə iqtisadiyyatı həssas edir.

Yüksək qiymətlər insanları yanacağa qənaətə, ictimai nəqliyyata və elektrik avtomobillərinə yönəldir, bu da uzunmüddətdə emissiyaları azalda bilər. Amma qısamüddətdə belə keçid hər ailə üçün əlçatan deyil.

Neft məhsullarının bahalaşması doldurma məntəqəsindəki məbləğlə bitmir. O, qida qiymətlərinə, tariflərə, inflyasiyaya, məşğulluğa və dövlət büdcəsinə təsir edir. Təsirin gücü ölkənin idxalçı və ya ixracatçı olmasından, tənzimləmə siyasətindən və ailənin gəlir səviyyəsindən asılıdır. Qiymət şoklarına qarşı ən etibarlı müdafiə enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi və qənaətcil istehlak vərdişləridir.