Dövlət satınalmaları və regional iqtisadi inkişaf

Yerli satınalmaların regional iqtisadiyyata təsiri

Regionda görülən işlərin tender vasitəsilə həmin sahə üzrə fəaliyyət göstərən yerli sahibkarlara verilməsi regionun iqtisadi inkişafına bir neçə istiqamətdə təsir göstərə bilər. Bu, iqtisadiyyatda “çarpan effekti” adlanan mexanizmə əsaslanır: pul region daxilində nə qədər çox dövr edərsə, onun yaratdığı fayda bir o qədər artır.

1. Pulun regionda qalması və dövr etməsi

Sifarişi kənar şirkət alanda qazancın böyük hissəsi regiondan kənara çıxır. Yerli sahibkar isə qazandığı pulu işçilərin əmək haqqına, yerli təchizatçılardan material və xammal alışına, kirayəyə, yanacağa, nəqliyyata və xidmətlərə xərcləyir. Bu pul digər yerli sahibkarların gəlirinə çevrilir və onlar da öz növbəsində xərcləyir. Beləliklə, eyni vəsait regiondakı iqtisadi dövriyyədə dəfələrlə iştirak edir.

2. Məşğulluğun artması

İşlər yerli firmalara verildikdə işçi qüvvəsi də əsasən yerli əhali arasından cəlb olunur. Bu, gəlirlərin artmasına, işsizliyin azalmasına və gənclərin regionu tərk etməməsinə kömək edir. Daimi sifariş alan firma isə mövsümi deyil, daimi iş yerləri yarada bilir.

3. Yerli biznesin güclənməsi və böyüməsi

Dövlət sifarişi sahibkara sabit gəlir və gələcək üçün planlaşdırma imkanı verir. Qazanılan vəsait yeni avadanlığa, texnikaya və istehsal gücünə yatırıla bilər. Təcrübə toplayan firma getdikcə daha iri layihələrdə iştirak edə, kredit əldə etməyi asanlaşdıra və özəl sifarişlər də ala bilər.

4. Büdcə gəlirlərinin artması

Yerli şirkətlər vergi, sosial sığorta ödənişləri və digər ödənişlər şəklində gəlirlərinin bir hissəsini dövlət və yerli büdcəyə qaytarır. Bu, dövlət xərclərinin müəyyən qismini geri qaytaran mexanizmdir.

5. Əlaqəli sahələrin inkişafı

Tikinti işləri yerli tikinti materialları, daşınma, avadanlıq icarəsi və ticarət sahələrini canlandırır. Kənd təsərrüfatı və təchizat sifarişləri isə fermerlərin və emal müəssisələrinin inkişafına təkan verir. Yəni bir sahədəki sifariş zəncirvari şəkildə digər sahələrə də təsir edir.

6. Regionlar arasında fərqin azalması

Pul Bakı və Abşerondakı iri şirkətlərə deyil, rayonlarda qaldıqda iqtisadi fəallığın mərkəzdən bölgələrə yayılmasına və daxili miqrasiyanın azalmasına şərait yaranır.

Nəzərə alınmalı risklər

Bu yanaşmanın faydası yalnız düzgün tətbiq edildikdə tam üzə çıxır:

• Yerli sahibkarlar arasında real rəqabət olmalıdır. Əks halda qiymətlər şişirdilə, işlərin keyfiyyəti aşağı düşə bilər.

• Seçim yalnız şirkətin yerli olmasına deyil, qiymətə, keyfiyyətə, təcrübəyə və işi icra etmək imkanlarına əsaslanmalıdır.

• Yerli şirkətlərin texniki və maliyyə imkanları sifarişin həcminə uyğun olmalıdır. İri layihələr uyğun hallarda daha kiçik hissələrə bölünə bilər.

• Layihələrin icrasına ciddi nəzarət edilməli, satınalma və nəticələrlə bağlı məlumatlar şəffaf şəkildə açıqlanmalıdır.

• Yerli sahibkar işin bir hissəsini kənar şirkətlərə subpodrat qaydasında verərsə, vəsaitin regionda qalması effekti zəifləyə bilər.

Tenderdən neçə faiz regionda qalır?

Bunun dəqiq, hamı üçün keçərli faizi yoxdur. Göstərici sahədən, layihənin xarakterindən və şirkətin vəsaiti harada xərcləməsindən asılıdır. Azərbaycan üzrə rəsmi hesablama məlumdursa, onu ayrıca yoxlamaq lazımdır. Aşağıdakı rəqəmlər təxmini və illüstrativ qiymətləndirmədir.

Nümunə: 100 manatlıq tikinti-təmir tenderi

Xərc bəndi

Yerli firma

Kənar firma

İşçi qüvvəsi (əmək haqqı)

20–30 manat

5–10 manat

Material və xammal

10–25 manat

3–8 manat

Texnika, nəqliyyat, yanacaq və kirayə

5–10 manat

2–4 manat

Mənfəət (sahibkarın qazancı)

5–10 manat (yerli xərclənən hissə)

Demək olar ki, regiondan çıxır

Yerli xidmətlər (yemək, yataq, kommunal)

2–5 manat

1–3 manat

Təxmini cəmi

40–70%

10–25%

Vergilər və sosial ödənişlər dövlət büdcəsinə daxil olur. Bu vəsaitlərin nə qədərinin yenidən regiona qayıdacağı isə büdcə bölgüsündən asılıdır.

Faizi artıran amillər

İşçilərin yerli əhali arasından cəlb edilməsi;

Material və xammalın yerli istehsalçılardan alınması;

Subpodrat işlərinin yerli şirkətlərə həvalə edilməsi;

Əldə olunan mənfəətin regionda yenidən investisiya edilməsi.

Faizi azaldan amillər

Avadanlıq və materialların Bakıdan və ya xaricdən gətirilməsi;

İşlərin böyük hissəsinin regiondan kənarda fəaliyyət göstərən subpodratçılara verilməsi;

Mənfəətin regiondan kənara çıxarılması;

Şirkətin formal olaraq yerli qeydiyyatda olması, lakin faktiki fəaliyyətinin başqa ərazidə qurulması.

İqtisadi sahələr üzrə fərqlər

Kənd təsərrüfatı və qida təchizatı – 60–80%

Yerli xammaldan və işçi qüvvəsindən geniş istifadə edildiyi üçün vəsaitin regionda qalma payı daha yüksəkdir.

Tikinti – 40–60%

Nəticə əsasən tikinti materiallarının, texnikanın və işçi qüvvəsinin hansı mənbələrdən təmin edilməsindən asılıdır.

Texnologiya, avadanlıq alışı və ixtisaslaşmış xidmətlər – 15–30%

Məhsul və avadanlıqların böyük hissəsinin regiondan kənardan gətirilməsi yerli iqtisadiyyatda qalan vəsaitin payını azaldır.